مقدمه
اختلالات اضطرابی از شایعترین مشکلات سلامت روان در دنیای امروز به شمار میآیند. این اختلالات میتوانند در موقعیتهای مختلف، در برابر اشیای خاص، مکانهای مشخص یا شرایط گوناگون بروز پیدا کنند و هر کدام ویژگیهای خاص خود را داشته باشند.
در این مطلب که نخستین بخش از مجموعه مطالب مربوط به اختلالات اضطرابی است، ابتدا به تعریف کلی این اختلال، تفاوت میان ترس و اضطراب و همچنین برخی از نشانههای آن میپردازیم. در مطالب بعدی انواع مختلف این اختلالات بهصورت دقیقتر بررسی خواهند شد.
اختلال اضطرابی چیست؟
اختلالات اضطرابی گروهی از اختلالات روانشناختی هستند که یک ویژگی مشترک دارند: ترس شدید، نگرانی افراطی و پایدار که میتواند عملکرد طبیعی فرد را مختل کند.
اضطراب بهطور طبیعی بخشی از واکنشهای انسان برای حفظ بقا است. در واقع مقدار مشخصی از اضطراب میتواند به ما کمک کند در برابر خطرات هوشیار باشیم و بهتر عمل کنیم.
اما در اختلالات اضطرابی این احساس از حالت طبیعی خارج میشود و به شکل شدید، مداوم و کنترلناپذیر بروز پیدا میکند. در چنین شرایطی اضطراب میتواند بر بخشهای مختلف زندگی فرد تأثیر بگذارد و مشکلاتی در زمینههای زیر ایجاد کند:
- عملکرد تحصیلی
- فعالیتهای شغلی
- روابط اجتماعی
- انجام وظایف روزمره
در این حالت فرد ممکن است نوعی دلشوره و نگرانی دائمی را تجربه کند؛ نگرانیای که گاهی در موقعیتهای خاص و گاهی در طول بیشتر ساعات روز وجود دارد و احساس فشار و دشواری در زندگی ایجاد میکند.
تفاوت ترس و اضطراب
اگرچه ترس و اضطراب شباهتهایی دارند، اما از نظر ماهیت با یکدیگر متفاوتاند.
ترس
ترس واکنشی هیجانی نسبت به یک خطر واقعی و فوری است. در این حالت بدن به سرعت برای مقابله با خطر آماده میشود. برخی واکنشهای بدن در حالت ترس عبارتاند از:
- فعال شدن سیستم عصبی سمپاتیک
- افزایش ضربان قلب
- آماده شدن بدن برای واکنش سریع در برابر خطر
اضطراب
اضطراب بیشتر مربوط به پیشبینی یا انتظار خطر در آینده است؛ حتی زمانی که خطر واقعی و فوری وجود ندارد. در این حالت فرد ممکن است حالتهای زیر را تجربه کند:
- تنش عضلانی
- گوشبهزنگی و نگرانی مداوم
- آمادگی ذهنی برای مواجهه با خطرات احتمالی آینده
علائم جسمانی اضطراب
اضطراب میتواند علائم جسمی مختلفی ایجاد کند، از جمله:
- افزایش ضربان قلب و تنفس سریع
- حرکتهای مداوم دست و پا یا بیقراری جسمی
- مشکلات گفتاری مانند لرزش صدا یا لغزش کلامی
- مشکلات گوارشی مانند درد معده، زخم معده یا ریفلاکس
- تغییر در اشتها و الگوی تغذیه
- اختلال در خواب و بینظمی در ساعات خواب و بیداری
- تعریق زیاد در نواحی مختلف بدن مانند کف دست، پا یا سر
- احساس ضعف و خستگی مفرط
علائم ذهنی و روانی اضطراب
علاوه بر نشانههای جسمی، اضطراب میتواند در سطح ذهنی و روانی نیز خود را نشان دهد:
- مشکل در تمرکز و توجه
- دشواری در برقراری ارتباط با دیگران
- اجتناب از برخی موقعیتها یا فعالیتها
- کاهش عزت نفس و اعتماد به نفس
- نگرانی مداوم و کنترلناپذیر
- بدبینی و منفینگری نسبت به شرایط
- احساس بیقراری و تنش ذهنی
جمعبندی
اضطراب در حد طبیعی میتواند بخشی از سازوکار محافظتی انسان باشد، اما زمانی که این احساس به شکل شدید، مداوم و خارج از کنترل بروز پیدا کند، ممکن است به اختلال اضطرابی تبدیل شود و عملکرد روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
آشنایی با نشانهها و تفاوت اضطراب با ترس، نخستین گام برای شناخت این اختلال و کمک به مدیریت آن است. در مطالب بعدی، به بررسی انواع اختلالات اضطرابی و روشهای مقابله با آنها خواهیم پرداخت.
نویسنده:
سید سبحان حسینی
کارشناس ارشد روانشناسی عمومی
روانشناس مرکز پرتومهر امام رضا(ع) – شعبه ۳
