مقالهای درباره نیازهای روانشناختی، دلبستگی، تروما، تابآوری و نقش محیط مراقبتی
مقدمه
کودکی یکی از مهمترین دورههای زندگی انسان برای شکلگیری شخصیت، احساس امنیت، اعتماد به دیگران و رشد تواناییهای عاطفی و اجتماعی است. کودک در سالهای نخست زندگی بیش از هر چیز به رابطهای امن، باثبات و قابل پیشبینی با بزرگسالان نیاز دارد تا بتواند جهان اطراف خود را بشناسد و به تدریج استقلال پیدا کند.
با این حال، همه کودکان فرصت رشد در چنین شرایطی را ندارند. برخی کودکان به دلیل فقدان والدین یا جدایی از آنان، در گروه کودکان بیسرپرست قرار میگیرند و برخی دیگر با وجود داشتن والد یا خانواده، به دلیل عواملی مانند اعتیاد، خشونت، غفلت، مشکلات شدید خانوادگی یا ناتوانی والدین در تأمین نیازهای اساسی کودک، امکان دریافت مراقبت مناسب را ندارند و در شرایط بدسرپرستی زندگی میکنند.
تجربههای نامطلوب دوران کودکی میتوانند بر رشد عاطفی، شناختی، اجتماعی و رفتاری کودک اثر بگذارند. با این حال، تجربه دشوار دوران کودکی به معنای محکومیت کودک به آیندهای دشوار نیست.
کودکان از ظرفیت قابل توجهی برای سازگاری و بازسازی برخوردارند. وجود یک محیط امن، روابط حمایتگر، مراقبت باثبات و دسترسی به خدمات روانشناختی میتواند به کودک کمک کند بسیاری از آسیبهای گذشته را پشت سر بگذارد و مسیر سالمتری برای رشد خود بسازد.
1. بیسرپرستی و بدسرپرستی چه تفاوتی دارند؟
«بیسرپرست» و «بدسرپرست» دو مفهوم متفاوت هستند و نباید آنها را یکسان در نظر گرفت
کودک بیسرپرست ممکن است والدین خود را از دست داده باشد یا بنا به دلایل قانونی و اجتماعی امکان زندگی با خانواده اصلی خود را نداشته باشد.
در مقابل، کودک بدسرپرست ممکن است والدین یا خانواده داشته باشد، اما مراقبت دریافتشده از سوی آنان برای رشد سالم کودک کافی یا ایمن نباشد. برای مثال، کودک ممکن است در معرض خشونت، سوءمصرف مواد، غفلت عاطفی، بیتوجهی به نیازهای اساسی یا ناامنی شدید خانوادگی قرار داشته باشد.
از منظر روانشناسی، تفاوت میان این دو وضعیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تجربه روانی هر کودک منحصر به فرد است.
دو کودک که هر دو در یک مرکز نگهداری زندگی میکنند، الزاماً مشکلات روانشناختی مشابهی ندارند. یکی ممکن است بیشتر با اضطراب و ترس درگیر باشد، دیگری با خشم و پرخاشگری، و کودک دیگری ممکن است ظاهراً آرام باشد اما در درون خود با احساس طردشدگی و بیارزشی دستوپنجه نرم کند.
بنابراین نباید بر اساس برچسب «بیسرپرست» یا «بدسرپرست» درباره شخصیت یا آینده کودک قضاوت کرد.
آنچه بیش از عنوان وضعیت کودک اهمیت دارد، تجربهای است که کودک از روابط، محیط و مراقبت دریافت کرده است.
2. اهمیت دلبستگی در رشد روانی کودک
یکی از مهمترین مفاهیم در روانشناسی رشد، نظریه «دلبستگی» است.
کودک برای رشد سالم نیاز دارد دستکم یک یا چند بزرگسال قابل اعتماد داشته باشد که در مواقع ترس، ناراحتی و نیاز بتواند به آنها مراجعه کند. پاسخگویی مناسب و نسبتاً پایدار مراقب به نیازهای کودک به تدریج این پیام را در ذهن او ایجاد میکند: «من ارزش مراقبت شدن دارم»، «دیگران میتوانند قابل اعتماد باشند» و «وقتی مشکلی پیش میآید، کسی هست که به من کمک کند»
این تجربههای اولیه در شکلگیری احساس امنیت و روابط آینده کودک اهمیت زیادی دارند
در مقابل، اگر کودک بارها تجربه کند که نیازهایش نادیده گرفته میشوند، مراقبانش غیرقابل پیشبینی هستند یا افرادی که باید از او محافظت کنند خودشان منبع ترس و آسیباند، ممکن است شکلگیری اعتماد برای او دشوار شود.
این موضوع میتواند بعدها در قالبهایی مانند ترس از ترک شدن، دشواری در اعتماد کردن، وابستگی شدید، فاصله گرفتن از دیگران، حساسیت زیاد نسبت به رفتار دیگران، دشواری در برقراری روابط صمیمانه و واکنشهای شدید به جدایی خود را نشان دهد.
با این حال، دلبستگی یک ویژگی کاملاً تغییرناپذیر نیست. تجربه روابط سالم و باثبات در سالهای بعد میتواند به کودک کمک کند الگوهای قبلی خود را اصلاح کند.
3. تروما و تجربههای دشوار دوران کودکی
بسیاری از کودکانی که وارد مراکز مراقبتی میشوند، پیش از ورود به مرکز تجربههایی مانند جدایی از خانواده، خشونت، غفلت، فقدان، ناامنی، جابهجاییهای متعدد یا بیثباتی خانوادگی داشتهاند.
چنین تجربههایی ممکن است برای کودک نوعی «تروما» ایجاد کنند. تروما فقط به معنای یک اتفاق بسیار شدید نیست. گاهی مجموعهای از تجربههای تکرارشونده و طولانیمدت میتواند سیستم هیجانی کودک را تحت فشار قرار دهد.
کودکی که بارها تجربه کرده است که محیط اطرافش قابل پیشبینی نیست، ممکن است دائماً در حالت آمادهباش قرار داشته باشد. در چنین شرایطی رفتارهایی که از بیرون «لجبازی»، «پرخاشگری» یا «بیانضباطی» به نظر میرسند، گاهی تلاش کودک برای مقابله با اضطراب و احساس ناامنی هستند.
این به معنای آن نیست که هر رفتار نامناسبی را بپذیریم. بلکه به این معناست که به جای پرسیدن صرفاً «چرا این کودک اینطور رفتار میکند؟»، گاهی باید پرسید: «چه اتفاقی برای این کودک افتاده که اکنون اینگونه واکنش نشان میدهد؟»
4. تأثیر آسیبهای اولیه بر رفتار کودک
کودک ممکن است آسیبهای روانی خود را به شکلهای متفاوتی نشان دهد. برخی کودکان ممکن است بسیار پرخاشگر شوند. برخی دیگر گوشهگیر و منزوی میشوند. بعضی کودکان ممکن است دروغ بگویند، قوانین را زیر پا بگذارند یا مرتب با بزرگسالان وارد تعارض شوند.
در مقابل، برخی کودکان ممکن است بیش از حد مطیع باشند و تقریباً هیچگاه نیازها یا ناراحتی خود را بیان نکنند. بنابراین رفتار ظاهری کودک همیشه تصویر دقیقی از وضعیت درونی او ارائه نمیدهد.
برای مثال، کودکی که دائماً توجه میخواهد ممکن است در ظاهر «لوس» به نظر برسد، اما در واقع ممکن است در تلاش باشد مطمئن شود بزرگسال مورد اعتمادش او را ترک نمیکند. یا کودکی که به دیگران اجازه نزدیک شدن نمیدهد ممکن است «بیاحساس» به نظر برسد، در حالی که فاصله گرفتن از دیگران ممکن است راهی برای محافظت از خود باشد.
این نگاه به معنای حذف قوانین و مرزها نیست. کودکان به مرزهای روشن نیاز دارند، اما این مرزها باید در کنار رابطه، احترام و ثبات قرار گیرند.
5. نقش محیط نگهداری در سلامت روان کودک
مرکز نگهداری برای کودک نباید صرفاً محلی برای تأمین غذا، لباس، تحصیل و نیازهای فیزیکی باشد. محیط مراقبتی میتواند بخشی از فرآیند ترمیم روانی کودک باشد
کودکی که گذشتهای پر از بیثباتی داشته است، بیش از بسیاری از کودکان دیگر به پیشبینیپذیری نیاز دارد. برنامه روزانه مشخص، قوانین روشن، مراقبان ثابت، اطلاعرسانی صادقانه و پایبندی بزرگسالان به وعدههای خود میتوانند احساس امنیت کودک را افزایش دهند
در یک مرکز نگهداری مناسب، کودک باید بتواند تجربه کند که بزرگسالان به حرف او گوش میدهند، قوانین برای او قابل فهم هستند، تنبیه و تحقیر جایگزین تربیت نمیشود، احساسات او جدی گرفته میشوند و میتواند درباره برخی امور مربوط به زندگی خود انتخاب داشته باشد.
چنین محیطی به تدریج میتواند تصویری متفاوت از رابطه با بزرگسالان در ذهن کودک ایجاد کند.
6. چرا ثبات مراقبان اهمیت دارد؟
یکی از چالشهای مهم در مراقبت جایگزین، تغییر مکرر مراقبان یا محیط زندگی کودک است
کودکی که بارها مجبور به خداحافظی با افراد مهم زندگی خود شده است، ممکن است نسبت به ایجاد رابطه جدید مقاومت نشان دهد. ممکن است با خود فکر کند: «اگر به این فرد وابسته شوم، او هم میرود»
در نتیجه ممکن است کودک عمداً از برقراری رابطه نزدیک خودداری کند یا حتی قبل از آنکه رابطه شکل بگیرد، آن را تخریب کند
به همین دلیل، کیفیت رابطه با مراقب اهمیت زیادی دارد. یک مراقب ثابت و قابل اعتماد ممکن است برای کودک صرفاً یک کارمند مرکز نباشد؛ او میتواند تبدیل به یکی از نخستین تجربههای کودک از یک رابطه امن و قابل اتکا شود
7. نقش بازی، هنر و فعالیتهای گروهی
کودکان همیشه نمیتوانند احساسات خود را با کلمات توضیح دهند. بهخصوص کودکانی که تجربههای دشوار داشتهاند ممکن است نتوانند بگویند «من از ترک شدن میترسم»، اما ممکن است این ترس را در بازی، نقاشی یا داستانی که تعریف میکنند نشان دهند
فعالیتهایی مانند نقاشی، بازیهای گروهی، نمایش و قصهگویی، ورزش، موسیقی، فعالیتهای هنری و نوشتن خاطرات و احساسات میتوانند فرصت مناسبی برای بیان هیجانات و تقویت مهارتهای اجتماعی باشند
هدف این فعالیتها صرفاً سرگرمی نیست. بازی و فعالیت خلاقانه میتواند به کودک کمک کند احساسات خود را بشناسد، آنها را بیان کند و راههای سالمتری برای تنظیم هیجان پیدا کند
8. آموزش مهارتهای تنظیم هیجان
یکی از اهداف مهم مداخلات روانشناختی برای این کودکان، آموزش مهارتهای تنظیم هیجان است
کودک باید به تدریج یاد بگیرد که میتواند عصبانی باشد، بدون اینکه به خود یا دیگری آسیب بزند؛ میتواند ناراحت باشد و درباره ناراحتیاش صحبت کند؛ و میتواند بترسد و از یک فرد قابل اعتماد کمک بگیرد.
این مهارتها باید متناسب با سن کودک آموزش داده شوند. برای کودکان کوچکتر میتوان از بازی، داستان، تصاویر و فعالیتهای ساده استفاده کرد. برای نوجوانان میتوان از گفتوگو، تمرینهای شناختی، آموزش حل مسئله و مهارتهای ارتباطی کمک گرفت.
9. عزتنفس؛ یکی از مهمترین نیازهای روانی
کودکی که بارها با طرد، بیتوجهی یا مقایسه مواجه شده است ممکن است به تدریج به این نتیجه برسد که «من مشکل دارم»، «من دوستداشتنی نیستم» یا «من از بقیه کمترم»
یکی از مهمترین وظایف محیط مراقبتی، کمک به اصلاح این تصویر ذهنی است. البته تعریف و تشویق دائمی راهحل نیست. کودک باید فرصت واقعی برای تجربه موفقیت داشته باشد
انجام یک مسئولیت متناسب با سن، یادگیری یک مهارت، موفقیت در ورزش، پیشرفت تحصیلی، فعالیت هنری، کمک به دیگران و حل یک مسئله به شکل مستقل، همگی میتوانند به کودک نشان دهند که توانمند است
هدف، ساختن یک تصویر غیرواقعی از کودک نیست؛ بلکه کمک به او برای شناخت تواناییها و محدودیتهای واقعی خودش است
10. مدرسه و روابط با همسالان
مدرسه فقط محل آموزش دروس نیست. برای بسیاری از کودکان، مدرسه یکی از مهمترین محیطهای اجتماعی زندگی آنهاست
کودکانی که در مراکز نگهداری زندگی میکنند ممکن است گاهی با برچسب، کنجکاوی یا حتی طرد از سوی همسالان مواجه شوند. این تجربه میتواند احساس متفاوت بودن را تقویت کند
بنابراین لازم است محیط آموزشی تا حد امکان به جای تمرکز بر سابقه خانوادگی کودک، بر تواناییها و استعدادهای او تمرکز کند. ارتباط سالم با همسالان نیز میتواند نقش مهمی در رشد مهارتهای اجتماعی، احساس تعلق و افزایش اعتمادبهنفس داشته باشد
11. آیا این کودکان حتماً در آینده دچار مشکلات روانی میشوند؟
خیر. قرار گرفتن در معرض آسیب، احتمال برخی مشکلات را افزایش میدهد، اما آینده کودک را به طور قطعی تعیین نمیکند
برخی کودکان با وجود تجربههای بسیار دشوار، در ادامه زندگی به بزرگسالانی سالم، توانمند و موفق تبدیل میشوند
عامل مهم در این مسیر، «تابآوری» است. تابآوری به معنای نداشتن آسیب یا ناراحتی نیست، بلکه به توانایی فرد برای سازگاری، بازیابی و ادامه مسیر زندگی با وجود دشواریها اشاره دارد
وجود یک رابطه حمایتگر، محیط امن، فرصت تحصیل، احساس تعلق، حمایت روانشناختی و امکان تجربه موفقیت میتواند به تقویت این ظرفیت کمک کند.
12. روانشناس در مرکز نگهداری چه نقشی دارد؟
حضور روانشناس در مرکز نباید فقط به زمانی محدود شود که کودک دچار یک مشکل جدی شده است. روانشناس میتواند نقش پیشگیرانه و حمایتی نیز داشته باشد.
برخی از وظایف مهم شامل ارزیابی اولیه و شناخت وضعیت عاطفی، رفتاری، شناختی و اجتماعی کودک؛ مداخلات فردی برای مدیریت اضطراب، خشم، غم و احساس طردشدگی؛ کار گروهی برای آموزش مهارتهای ارتباطی، حل مسئله، کنترل خشم و تنظیم هیجان؛ آموزش مراقبان درباره رفتارهای مرتبط با تروما؛ همکاری با مدرسه و خانواده در صورت امکان و با رعایت منافع و امنیت کودک؛ و پایش مستمر رشد روانی کودک است.
13. از «مراقبت» تا «رشد»
یکی از تفاوتهای مهم میان مراقبت حداقلی و مراقبت حرفهای این است که هدف تنها زنده نگه داشتن و محافظت از کودک نیست.
هدف باید فراهم کردن شرایطی باشد که کودک بتواند رشد کند، یاد بگیرد، رابطه برقرار کند، انتخاب کند و آینده خود را بسازد.
کودک نیاز دارد بداند که فقط «کودکی تحت حمایت» نیست. او یک فرد دارای توانایی، علاقه، استعداد، حق انتخاب و آینده است.
به همین دلیل، برنامههای مراقبتی باید علاوه بر نیازهای جسمی و تحصیلی، به موضوعاتی مانند سلامت روان، مهارتهای زندگی، استقلال، ارتباط اجتماعی، استعدادهای فردی و آمادگی برای زندگی آینده توجه کنند.
نتیجهگیری
کودکان بیسرپرست و بدسرپرست بیش از آنکه به ترحم نیاز داشته باشند، به امنیت، احترام، ثبات، رابطه سالم و فرصت رشد نیاز دارند.
تجربههای دشوار زندگی ممکن است بر احساس امنیت، اعتماد، دلبستگی، تنظیم هیجان و روابط اجتماعی آنان تأثیر بگذارد؛ اما این آثار لزوماً سرنوشت نهایی کودک را تعیین نمیکنند.
یک رابطه باثبات با یک مراقب قابل اعتماد، محیطی قابل پیشبینی، حمایت روانشناختی، فرصت تحصیل و تجربه موفقیت میتواند نقش مهمی در بازسازی احساس امنیت و تقویت تابآوری کودک داشته باشد.
نگاه حرفهای به این کودکان نباید آنها را تنها با گذشتهشان تعریف کند. کودک، گذشتهای دارد؛ اما فقط گذشتهاش نیست.
مسئولیت مراکز نگهداری، خانوادهها، متخصصان و جامعه این است که شرایطی فراهم کنند تا کودک بتواند گذشته دشوار خود را پشت سر بگذارد و آیندهای را تجربه کند که در آن احساس ارزشمندی، تعلق و توانمندی داشته باشد.
بدون دیدگاه