لجبازی در

عنوان مقاله :

 تحلیل روان شناختی رفتارهای مقابله جویانه ( لجبازی ) در کودکان و راهکارهای مداخله ای

تهیه و تنظیم : زینب حسینی

 بخش مشاوره و روان شناسی ، مرکز شبه خانواده پرتو مهر امام رضا ( ع)، شعبه 1- شاندیز ، خراسان رضوی

بخش اول:

مقدمه و بیان مساله:

در حوزه روان شناسی رشد و مدیریت رفتاری ، پدیده ای تحت عنوان ” رفتار مقابله جویانه ” یا به زبان عامیانه “لجبازی ” یکی از پیچیده ترین چالشهای موجود در محیط های آموزشی و مراقبتی است .لجبازی کودکان مرحله ای اجتناب ناپذیر از رشد آنهاست نکته مهم در کنترل لجبازی کودکان رفتار درست و منطقی در موارد اول دیده شدن این خصیصه در فرزند است چرا که رفتار والدین در ذهن کودک حک می شود و برخورد مناسب با لجبازی کودک می تواند به کاهش احتمال بروز آن در آینده کمک کند . اختلال خلق یکی از خصوصیات بارز در کودکان لجباز است که در بسیاری موارد علت خاصی نیز ندارد .کودکان لجباز اغلب رفتارهایی همچون جیغ و داد زدن و کوبیدن پا بر زمین بخصوص در محیط خارج از منزل برای قانع کردن والد از خود نشان می دهند . ابراز خشم یکی از رفتارهای شایع در کودکان لجباز است که با رشد کودک همراه با رفتارهایی همچون نافرمانی نیز می شود .

  ابراز خشم

پافشاری فرد بر روی افکار و تصمیماتش ، لجبازی گفته می شود. لجبازی در تعریف تخصصی ، به مجموعه ای از رفتارهای مقاومت در برابر درخواست ها، تلاش برای تغییر قوانین موجود و یا تلاش برای اعمال قدرت بر محیط گفته می شود . فرد لجباز از موضع خود پایین نمی آید و خواستار اجرا شدن تصمیماتش است . فرد لجباز دلیلی برای این مقاومت ندارد . او می گوید من موافق نیستم و کسی هم نمی تواند مرا مجبور به انجام کاری کند.

در محیط های تربیتی این رفتارها نه تنها نظم کلاس یا گروه را مختل می کنند بلکه می توانند بر سلامت روان مربی و کیفیت تعاملات اجتماعی سایر کودکان نیز اثر منفی بگذارند .  

بسیاری از مربیان و حتی والدین ، لجبازی را به عنوان یک خطای شخصیتی یا بی ادبی تلقی می کنند و واکنشهای اصلاحی خود را بر پایه مخالفت یا تنبیه بنا می نهند . اما این رویکرد برخلاف یافته های علمی ، غالبا منجر به تشدید رفتارهای مقابله جویانه و ایجاد چرغه معیوب تقابل – مقابله می شود .

ضرورت بررسی این موضوع در مرکز ما از سه منظر قابل تحلیل است :

منظر علمی : نیاز به گذار از رویکرد سنتی ( تنبیه /پاداش ساده ) به رویکرد علمی ( مدیریت هیجان و ساختار)

منظر عملیاتی : کاهش استرس مربیان و جلوگیری از فرسودگی شغلی ناشی از برخورد با رفتارهای پرتنش

منظر استراتژیک : ارتقای سطح کیفی خدمات مرکز

بخش دوم:

مبانی نظری و تحلیل چند بعدی :

برای درک ریشه ی لجبازی ، باید آن را در سه لایه از علوم مختلف تحلیل کرد :

الف)تحلیل از منظر علوم اعصاب :

 از نظر فیزیولوژیک ، رفتارهای لجبازی با ناتوانی در تنظیم خودگردانی مرتبط هستند در مغز کودک ساختاری به نام قشر پیش پیشانی مسئول مدیریت عملکردهای اجرایی نظیر بازداری تکانه ها ، تمرکز و کنترل هیجانات است . در سنین کودکی ، این بخش هنوز در مرحله تکامل است.

زمانی که کودک با یک دستور یا محدودیت روبرو می شود اگر توانایی استفاده از مسیر منطقی ( قشر پیش پیشانی ) را نداشته باشد سیستم آمیگدال یا مرکز واکنشهای بقا ، فعال می شود . در این حالت کودک وارد حالت جنگ یا گریز شده و لجبازی در واقع یک واکنش دفاعی بیولوژیک برای مقابله با احساس تهدید یا از دست دادن کنترل است . بنابراین ، بسیاری از رفتارهای لجبازی ، ناشی از” عدم توانایی” هستند نه “عدم تمایل”.

ب) تحلیل از منظر روان شناسی تحولی :

بر اساس نظریات اریک اریکسون و ژان پیاژه، کودک در مراحل مختلف رشد ، نیاز مبرمی به کسب خودکارآمدی و استقلال دارد .در سنین پایین تر لجبازی ابزاری برای آزمودن مرزهای قدرت است در سنین بالاتر ( دبستانی)، لجبازی   به معنای تلاش برای تعریف هویت فردی و اعتراض به آنچه کودک نامنصفانه می بیند، تغییر شکل می دهد. در واقع لجبازی شکلی از اراده است که اگر به درستی هدایت نشود به سمت “نافرمانی” منحرف می شود.

رفتار کودک هرگز در خلاء رخ نمی دهد طبق دیدگاه سیستماتیک، لجبازی می تواند واکنشی به ساختار محیطی باشد . اگر محیط ( چه خانه و چه مرکز ) دارای ویژگیهایی نظیر عدم پیش بینی پذیری ، تناقض در قوانین، یا فشار بیش از حد انتظارات باشد ، کودک برای بازیافتن احساس امنیت و کنترل، به لجبازی متوسل می شود.

بخش سوم:

طبقه بندی و ریشه یابی رفتاری :

برای طراحی پروتکل های مداخله ای ، باید ابتدا نوع لجبازی را تشخیص داد. ما میتوانیم رفتارهای مورد نظر را به سه دسته تقسیم کنیم:

الف ) لجبازیهای گذرا و موقعیتی : این رفتارها با عوامل بیرونی و موقت تحریک می شوند .

عوامل فیزیولوژیک :گرسنگی ، خستگی مفرط ، یا حساسیت های حسی ( مانند صدای بلند محیط )

عوامل تغییر وضعیت : مقاومت در برابر پایان یافتن یک فعالیت لذت بخش ( مانند بازی)و شروع یک فعالیت روتین (  مانند درس یا خواب)

عوامل هیجانی: خشم ناشی از شکست در یک بازی یا احساس ناتوانی در انجام یک کار.

ب)   لجبازیهای شخصیتی و رفتاری :

این دسته مربوط به ویژگیهای ثبات یافته در شخصیت کودک است که ممکن است در مرزهای اختلال رفتاری مقابله جویانه قرار داشته باشد .

مشخصات این دسته عبارتند از :

 اصرار مداوم بر اشتباه بودن دیگران

تمایل به جلب توجه از طریق ایجاد تنش: فرد لجباز فکر می کند کسی به او و خواسته هایش توجهی ندارد . بنابراین با این رفتارها و پافشاری بر موضع خود سعی بر دیده شدن یا توجه ویژه دارد .

دشوار بودن در پذیرش قوانین حتی زمانی که منطقی هستند .

حساسیت بسیار بالا به شکست و انتقاد

ج) لجبازی به عنوان یک پیام :  

در این حالت لجبازی یک زبان است . کودک که هنوز مهارتهای لازم برای بیان مفاهیم پیچیده را ندارد از لجبازی استفاده می کند تا بگوید : من احساس میکنم نادیده گرفته شده ام. یا من از این کار احساس ترس یا ناتوانی میکنم من نیاز دارم بدانم در محیط بعدی چه اتفاقی خواهد افتاد .

بخش چهارم:

پروتکل های مداخله ای و مدیریت رفتاری در سه سطح عملیاتی ارائه می گردد :

مدیریت رفتارهای مقابله جویانه نباید به معنای غلبه بر کودک باشد بلکه باید شامل بازسازی تعامل باشد

1 مداخلات پیشگیرانه:

هدف این مداخلات ، کنترل عوامل محیطی است که منجر به شروع لجبازی می شوند

تکنیک پیش آگاهی و انتقال تدریجی : برای کاهش مقاومت در تغییر فعالیتها ، باید از سیستم شمارش معکوس یا زمان سنج های بصری استفاده کرد . به جای دستور ناگهانی ، باید از جملات ساختاریافته استفاده کرد .”10 دقیقه تا پایان بازی، 5 دقیقه تا پایان بازی…)اضطراب ناشی از تغییر ناگهانی را کاهش می دهد .

تکنیک انتخابهای محدود و کنترل شده : برای پاسخ به نیاز کودک به خودکارآمدی مربی باید به جای دستور مستقیم گزینه هایی را ارائه دهد که هر دو به هدف نهایی منجر می شوند .( مثلا میخواهی اول کتابت را باز کنی یا اول مداد را برداری ) این کار قدرت تصمیم گیری را به کودک باز می گرداند و سطح مقاومت را به شدت کاهش می دهد.

ایجاد ساختار و پیش بینی پذیری  : استفاده از جدول روزانه تصویری یا برنامه روتین مشخص در محیط مرکز به کودک کمک می کند تا بداند چه اتفاقی در چه زمانی رخ می دهد این شفافیت نیاز به لجبازی برای کسب کنترل در محیط را از بین می برد.

مداخلات در زمان وقوع رفتار :

هنگامی که رفتار مقابله جویانه در اوج خود قرار دارد مربی باید از استراتژی مدیریت هیجانی استفاده کند.

تکنیک بی تفاوتی هدفمند : این تکنیک تنها زمانی کاربرد دارد که رفتار لجبازی با هدف جلب توجه انجام شود . در این حالت مربی باید واکنش هیجانی (خشم یا بحث) را حذف کند تا کودک متوجه شود که لجبازی ابزاری برای کنترل مربی یا دریافت توجه نیست .

تکنیک بازگشت به آرامش : در مواردی که لجبازی ناشی از فراوانی هیجانی است مربی نباید از کودک بخواهد آرام شود زیرا او توانایی فیزیولوژیک این کار را ندارد بلکه مربی باید با استفاده از لحن آرام تنفس عمیق و حضور آرام نقش تنظیم کننده بیرونی را ایفا کند تا سیستم لیمبیک کودک دوباره به تعادل برسد .

مداخلات آموزشی و اصلاحی: پس از فروکش کردن تنش ، مرحله بازسازی شناختی آغاز می شود

آموزش مهارتهای جایگزین : باید به کودک یاد داد که به جای لجبازی ، از کلمات استفاده کند .

بخش پنجم :

برنامه ریزی استراتژیک و پیشنهادات اجرایی :

به منظور ارتقای سطح کیفی خدمات و ایجاد یک محیط استاندارد و علمی پیشنهاد می گردد اقدامات زیر اتخاذ شود:

1 – پیاده سازی سیستم مدیریت پیشگیرانه رفتار جهت یکپارچه سازی واکنش های مربیان در مواجه با رفتارهای چالش برانگیز و کاهش نرخ بروز بحران های رفتاری در مرکز

2- اجرای برنامه توانمند سازی و سلامت روان کارکنان

مدیریت رفتار کودک فشار شدیدی بر مربی وارد می کند . پیشنهاد می شود دوره های منظم آموزشی و جلسات گروه همتایان برای مربیان برگزار شود تا از فرسودگی شغلی و انتقال استرس مربی به کودک جلوگیری شود . مربی ای که بتواند هیجانات خود را مدیریت کند بهترین ابزار برای مدیریت کودک است.

3- ایجاد سیستم گزارش دهی مبتنی بر داده 

به جای گزارش های کیفی و کلی ( مانند امروز کودک لجبازی کرد )مربی باید به سمت گزارشهای کمی و دقیق حرکت کند ( مانند تعداد دفعات بروز رفتار در ساعت 10 صبح ، شدت از 1تا 5 و محرک اصلی : تغییر فعالیت )این داده ها به مرکز اجازه می دهد تا الگوهای رفتاری را شناسایی کرده و مداخلات را بر اساس شواهد تنظیم کند.

آیا لجبازی سن خاصی دارد؟

لجبازی سن خاصی ندارد و از کودکی تا سالمندی ، فرد می تواند دست به دامان لجبازی شودتا به خواسته هایش برسد. در کودکان شروع لجبازی از یک سالگی است به تدریج زیاد می شود و در سه سالگی به اوج خود می رسد.. در دو تا سه سالگی بیشتر انتظار رفتارهای لجبازانه از کودک می رود، چرا که در حال طی مراحل رشد هستند . در نوجوانی فرد می خواهد استقلال بیشتری داشته باشد  اگر زمینه برای بروز این استقلال فراهم نشود ، فرد لجبازی می کند. لجبازی در دوران بزرگسالی ، برای جبهه گرفتن در برابر دیگران، در افراد بروز می کند. دلیل لجبازی در دوران سالمندی نیز کسب کنترل بر زندگی است.

کودک لجباز چه ویژگیهایی دارد؟

زودرنج و حساس است .

زود عصبانی می شود و با والدین مشاجره می کند

کینه توز است

بیشتر وقتها خشمگین و اوقات تلخ است

ناسزا می گوید

دیگران را ناراحت می کند

به راحتی از انجام درخواستهای بزرگترها سرپیچی می کند

1- تفاوت بین درمان و اصلاح رفتار :

در روان شناسی ، ما برای رفتارهای هیجانی مثل لجبازی ، واژه اصلاح رفتار یا آموزش مهارت را بکار می بریم چون لجبازی ریشه در کمبود مهارت مثل عدم توانایی در بیان نیازها یا تکامل ناتمام مغز دارد و با آموزش اصلاح میشود وقتی کودک یادبگیرد چطور درخواست خود را به شکل صحیح بیان کند دیگر نیازی به لجبازی به عنوان ابزار جایگزین نخواهد داشت.

اصلاح لجبازی از دو مسیر انجام می شود :

مسیر کاهش محرک : وقتی مربی و والدین یادمیگیرند محیط را طوری مدیریت کنند که کودک نیازی به لجبازی پیدا نکند ( با دادن انتخاب یا پیش آگاهی)

مسیر افزایش مهارت :وقتی کودک یاد میگیردچطور هیجانات خود را مدیریت کند با تقویت قشر پیش پیشانی مغز از طریق تمرین ، کودک از حالت واکنش انفجاری به حالت پاسخ منطقی حرکت می کند.

چه زمانی لجبازی دشوارتر می شود؟

باید توجه داشته باشیم که اگر لجبازی از یک رفتار ساده به یک اختلال شخصیتی تبدیل شده باشد مثل اختلال نافرمانی مقابله جویانه اصلاح آن زمان برتر است و نیاز به پروتکلهای بسیار دقیقتر دارد اما غیر ممکن نیست فقط نیاز به استراتژی متفاوتی دارد.

مثلث موفقیت در اصلاح لجبازی : برای درمان لجبازی سه ضلع این مثلث باید محکم باشند:

1- ثبات مربی : مربی نباید یک روز کوتاه بیاید و یک روز سخت گیری کند

2- همسویی مربیان با همدیگر

3- صبر و تکرار : تغییر مسیرهای عصبی مغز در کودکان زمان بر است.

آیا لجبازی قابل درمان است؟ بلی لجبازی کاملا قابل مدیریت و اصلاح است اما باید با یک پیش فرض مهم برخورد کرد لجبازی یک بیماری که باید با دارو درمان شود نیست بلکه یک الگو رفتاری است که باید بازآموزی شود.

بخش ششم:

نتیجه گیری :

در نهایت لجبازی در کودکان نباید به عنوان یک مانع در برابر فرایند آموزش ، بلکه باید به عنوان یک فرصت برای رشد و یادگیری نگریسته شود . با حرکت از رویکردهای سنتی و تنبیهی به سمت رویکردهای علمی و مبتنی بر تنظیم هیجان و ساختاردهی محیطی ، مرکز می تواند علاوه بر حل چالشهای رفتاری ، محیطی امن، علمی و متمایز برای رشد کودکان فراهم آورد .

 لجبازی  لزوما یک نشانه منفی نیست بلکه اغلب فریاد کودک برای بیان نیازهای برآورده نشده یا درخواست استقلال است . لجبازی یک رفتار یادگرفته شده است و هر رفتاری که یاد گرفته شده با آموزش روشهای جایگزین و مدیریت صحیح محیط ، قابل تغییر و اصلاح است ما اینجا به دنبال تغییر شخصیت کودک نیستیم ، بلکه به دنبال تغییر روش برخورد او با دنیا هستیم.

منابع :

منابع فارسی : کتاب کلیدهای مقابله با لجبازی در کودکان و نوجوانان نوشته تی دنیل ترجمه وحید توکلی صدیقی

کتاب مدیریت لجبازی کودک ، نافرمانی مقابله ای و راهبردهای درمانی مشاوران نوشته فرهاد عسگری و رقیه بیرامی

 منابع انگلیسی :