مقدمه :
دوران کودکی یکی از مهمترین مراحل رشد روانی ، عاطفی و اجتماعی انسان است. در این دوره کودکان به تدریج مهارت‌هایی مانند کنترل هیجان، رعایت قوانین، برقراری ارتباط با دیگران و پذیرش مسئولیت را یاد می‌گیرد. برخی کودکان در این مسیر با مشکلات رفتاری مواجه می‌شوند که ممکن است بر روابط خانوادگی، عملکرد تحصیلی و ارتباطات اجتماعی آنها تاثیر منفی بگذارد. یکی از این مشکلات اختلال نافرمانی مقابله‌ای است.
اختلال نافرمانی مقابله‌ای یکی از اختلالات رفتاری دوران کودکی و نوجوانی است که با الگوی مداوم خشم، تحریک پذیری، بحث و جدل با افراد صاحب قدرت، نافرمانی و رفتارهای مقابله ای مشخص می‌شود . این رفتارها فراتر از نافرمانی‌های معمول و متناسب با سن کودک هستند و می‌توانند مشکلات قابل توجهی در محیط خانه ، مدرسه و اجتماع ایجاد کنند.
1- تعریف اختلال نافرمانی مقابله ای :
براساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ، اختلال نافرمانی مقابله ای نوعی الگوی پایدار از خلق و خوی خشمگین و تحریک پذیر، رفتارهای مجادله آمیز و مقابله ای یا رفتارهای کینه توزانه است.
کودکان مبتلا به این اختلال معمولا در برابر درخواست‌ها و قوانین والدین ، معلمان و سایر افراد صاحب قدرت مقاومت می‌کنند. آنها ممکن است به سرعت عصبانی شوند ، دیگران را مقصر اشتباهات خود بدانند و عمدا موجب ناراحتی اطرافیان شوند.
نکته مهم این است که هرگونه لجبازی یا نافرمانی در کودکان به معنای وجود اختلال نافرمانی مقابله‌ای نیست بلکه برای تشخیص این اختلال باید شدت ، تداوم ، فراوانی و تاثیر رفتارها بر زندگی کودک مورد بررسی قرار گیرد.
2- علائم و نشانه های اختلال نافرمانی مقابله ای :
الف) خلق و خوی خشمگین و تحریک پذیر: از دست دادن مکرر کنترل خشم ، زودرنجی و حساسیت بیش ازحد ، عصبانیت و ناراحتی مداوم ، کینه توزی و رنجش نسبت به دیگران
ب) رفتارهای مجادله آمیز و مقابله ای : بحث و جدل مکرر با والدین ، مخالفت با قوانین و درخواست های بزرگسالان ، سرپیچی عمدی از دستورات، مقصر دانستن دیگران در اشتباهات خود ، آزار دادن عمدی دیگران و تحریک اطرافیان
ج) رفتارهای کینه توزانه : رفتارهای تلافی جویانه ، کینه ورزی و تلاش برای ناراحتی دیگران
برای تشخیص اختلال ، وجود حداقل چهار علامت از این مجموعه به مدت حداقل شش ماه ضروری است و علائم باید در تعامل با دست کم یک فرد غیر از خواهر یا برادر مشاهده شوند.
3- سن شروع و عوامل موثر در ایجاد اختلال :
اختلال نافرمانی مقابله ای معمولا در سالهای پیش دبستانی یا اوایل دوره دبستان آغاز می‌شود هرچند ممکن است در سنین بالاتر نیز بروز پیدا کند.
علت دقیق این اختلال مشخص نیست اما عوامل مختلفی می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند:
عوامل ژنتیکی و زیستی : زمینه های ارثی و تفاوتهای فردی در تنظیم هیجان و کنترل رفتار
عوامل خانوادگی : تعارض های مداوم خانوادگی ، شیوه های تربیتی نامناسب ، تنبیه شدید یا نبود قوانین مشخص
عوامل روان شناختی: ضعف در کنترل تکانه‌ها ، مدیریت خشم و مهارت حل مساله
عوامل محیطی و اجتماعی : تجربه مشکلات در مدرسه ، روابط نامناسب با همسالان و قرار گرفتن در محیط های پر استرس
البته وجود هر یک از این عوامل به تنهایی به معنای ابتلای کودک به این اختلال نیست.
4- روش تشخیص اختلال:
تشخیص اختلال نافرمانی مقابله ای باید توسط متخصص سلامت روان کودک ، مانند روان شناس بالینی یا روان پزشک کودک و نوجوان انجام شود.
در فرایند تشخیص ، موارد زیر بررسی می‌شوند:
1- مصاحبه با والدین و کودک
2- بررسی سابقه رشد و رفتار کودک
3- دریافت اطلاعات از معلمان و مسئولان مدرسه
4- بررسی شدت و مدت نشانه‌ها
5- ارزیابی تاثیر رفتارها بر عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی
همچنین لازم است اختلال نافرمانی مقابله ای از مشکلاتی مانند اختلال نقص توجه و بیش فعالی ، اختلالات اضطرابی ، اختلالات خلقی و اختلال سلوک افتراق داده شود.
5- پیشگیری از اختلال نافرمانی مقابله ای:
اگرچه نمی توان از تمام موارد این اختلال جلوگیری کرد اما می توان با ایجاد محیطی سالم و حمایت کننده ، احتمال بروز یا تشدید مشکلات رفتاری را کاهش داد.
مهمترین راهکارهای پیشگیرانه عبارتند از :
ایجاد رابطه عاطفی امن و صمیمانه بین والدین و کودک، استفاده از شیوه های تربیتی مثبت و بدون خشونت، تعیین قوانین روشن و متناسب با سن کودک ، تشویق رفتارهای مطلوب و مناسب ، آموزش مهارتهای کنترل خشم و مدیریت هیجان، توجه به نیازهای عاطفی و روانی کودک، همکاری مستمر خانواده و مدرسه
6- روشهای درمان اختلال نافرمانی مقابله ای:
درمان این اختلال معمولا با توجه به سن کودک ، شدت علائم و شرایط خانوادگی و اجتماعی او انتخاب می شود . مهمترین روشهای درمانی عبارتند از :
الف ) آموزش مدیریت والدین و مربیان
یکی از موثرترین روشهای درمانی برای کودکان مبتلا به اختلال نافرمانی مقابله ای ، آموزش مدیریت والدین و مربیان مراقبت کننده است. در این روش والدین یاد می گیرند چگونه رفتارهای نامطلوب کودک را مدیریت کنند و رفتارهای مثبت او را تقویت نمایند.
برخی اصول این روش عبارتند از :
تشویق و تقویت رفتارهای مطلوب
تعیین قوانین مشخص و قابل اجرا
پرهیز از تنبیه های شدید و تحقیر کودک
استفاده از پیامدهای منطقی و متناسب با رفتار
حفظ آرامش هنگام مواجهه با رفتارهای مقابله ای
ب) درمان شناختی رفتاری
درمان شناختی رفتاری به کودک کمک می‌کند افکار منفی و واکنشهای نامناسب خود را شناسایی کند و شیوه های سالم تری برای مقابله با خشم و ناکامی بیاموزد.
در این روش مهارت‌هایی مانند کنترل خشم ، حل مساله ، خودکنترلی و برقراری ارتباط موثر آموزش داده می‌شوند.
ج) خانواده درمانی
از آنجا که روابط خانوادگی می‌توانند بررفتارکودک تاثیر بگذارند ، خانواده درمانی به بهبود ارتباط میان اعضای خانواده ، کاهش تعارض‌ها و اصلاح الگوهای ارتباطی نامناسب کمک می‌کند.
د) مداخلات مدرسه ای
همکاری معلمان و مشاوران مدرسه با خانواده و روان شناس کودک اهمیت زیادی دارد. ایجاد قوانین روشن ، تشویق رفتارهای مناسب ، استفاده از تقویت مثبت و آموزش مهارتهای اجتماعی می‌توانند به بهبود عملکرد کودک کمک کنند.
نکته درخصوص دارو درمانی : داروی اختصاصی و تایید شده‌ای برای درمان مستقیم اختلال نافرمانی مقابله‌ای وجود ندارد. درصورت وجود اختلالات همراه ، روان پزشک ممکن است برای درمان آن مشکلات دارو تجویز کند.
7- رفتارهای آماج در اصلاح و تغییر رفتار
در علم اصلاح و تغییر رفتار ، رفتارهای آماج به رفتارهایی گفته می‌شود که هدف مداخله و تغییر قرار می‌گیرند.
در کودکان مبتلا به اختلال نافرمانی مقابله ای ، رفتارهای آماج می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
1- کاهش بحث و جدل با والدین و معلمان
2- کاهش پرخاشگری کلامی و واکنشهای عصبی
3- افزایش پیروی از قوانین
4- افزایش توانایی کنترل خشم
5- کاهش رفتارهای تلافی جویانه
6- افزایش مهارت حل مساله و ارتباط موثر
برای تغییر این رفتارها می‌توان از روشهایی مانند ، تقویت مثبت ، شکل دهی رفتار ، الگو سازی ، اقتصاد ژتونی و آموزش مهارتهای اجتماعی استفاده کرد.
8- پیامدهای عدم درمان:
در صورتی که اختلال نافرمانی مقابله ای به موقع شناسایی و مدیریت نشود ، ممکن است مشکلات متعددی در زندگی کودک ایجاد کند از جمله:
افت عملکرد تحصیلی، طرد شدن از سوی همسالان ، افزایش تعارض با مربیان و والدین و معلمان، کاهش مهارتهای ارتباطی ، افزایش خطر مشکلات رفتاری و روان شناختی در آینده
نتیجه گیری :
اختلال نافرمانی مقابله ای یکی از اختلالات رفتاری مهم دوران کودکی است که با خشم ، تحریک پذیری ، مخالفت مکرر با قوانین و رفتارهای مقابله ای مشخص می‌شود. این اختلال می‌تواند بر روایط خانوادگی ، تحصیلی و اجتماعی کودک تاثیر منفی بگذارد.
شناسایی به موقع نشانه‌ها ، تشخیص تخصصی ، آموزش والدین ، درمان شناختی رفتاری و همکاری خانواده و مدرسه از مهم ترین راهکارهای مدیریت و درمان این اختلال هستند.
نکته اساسی آن است که کودکان مبتلا به این اختلال نباید صرفا کودکانی لجباز یا بدرفتار تلقی شوند بلکه باید نیازهای روان شناختی آنها شناسایی شود و با استفاده از روشهای علمی و اصولی ، زمینه رشد سالم و بهبود رفتارشان فراهم گردد.
منابع:
1- راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ویرایش پنجم
2- هالاهان ، دانیل و همکاران . مباحث روان شناسی کودکان با نیازهای ویژه و اختلالات رفتاری
3- سازمان جهانی بهداشت .منابع مرتبط با سلامت روان کودکان و نوجوانان
بدون دیدگاه